امروزه تاثير متقابل میان انسان و زمین به خوبی آشکار شده است. همه عناصري كه در طبيعت يافت ميشوند هر كدام به نحوي در زندگي موجودات زنده نقش دارند.در ادامه به معرفی یکی از شاخه های علم زمین شناسی خواهیم پرداخت که بر این تاثیر متقابل تمرکز نموده است…
زمين شناسي پزشكي علمي است كه به بررسي تاثير عوامل زمين شناسي بر سلامت انسان و ساير موجودات زنده مي پردازد.
همه عناصري كه در طبيعت يافت ميشوند هر كدام به نحوي در زندگي موجودات زنده نقش دارند. وجود بعضي از آنها براي سلامت انسان و ساير موجودات زنده لازم و ضروري است در صورتي كه بعضي ديگر از عناصر حتي در مقادير كم ميتوانند براي موجودات زنده مضر و حتي كشنده محسوب شوند. در دهههای اخیر آشکار شدن جنبه کاربردی علم زمینشناسی پزشکی در تامین سلامت انسان، منجر به تعامل گسترده اي ميان دانشمندان علوم زمين و پزشكي در سراسر جهان شده است.
مطالعات زمین شناسی پزشکی در شاخه های زیر صورت می پذیرد:
مطالعات ژئوشیمی زیست محیطی
کيفيت زندگی و سلامت ما تا حد زيادی متاثر از ترکيب شيميايی خاک و رسوبات منطقهای است که بر روی آن زندگی میکنيم. عناصر موجود در رسوبات و خاک يک منطقه تاثير زيادی بر چرخه ژئوشيميايی، زنجيرههای غذايی و در نهايت حيات موجودات زنده دارد به عنوان مثال کمبود عناصر ضروری چون روی، منیزیم، سلنیم، آهن، ید و … در رسوبات و خاک منطقه موجب ابتلا به بسياری از بيماری ها خصوصاً انواع سرطانها میشود. از طرف ديگر ورود عناصر سمی مانند اورانیوم، جیوه، آرسنیک، کادمیم، بريلیم، نقره و از خاکهای آلوده به زنجيره غذايی سبب بروز بيماری در انسان و سایر موجودات زنده میگردد. ترکيب شيميايی رسوبات آبراههای و خاک مناطق مختلف به دليل تفاوت در ترکيب ژئوشيميايی و کانیشناسی سنگ مادر و شرايط فيزيکوشيميايی حاکم بر محيط فرسايش و نشت ذرات در حوضه رسوبی تا حد زياد با هم متفاوت است. علاوه بر تفاوت در ترکيب طبيعی، در دهه های اخير توسعه نواحی شهري همگام با تاسيس مراکز صنعتی و معدنی و گسترش فعالیتهای کشاورزی، موجب آلودگی خاک شده و بر حجم معضلات زيست محيطی افزوده است. نمونهبرداری از رسوبات آبراههای و خاک، ابزاری مناسب و کم هزينه برای مطالعات ژئوشيميايی از محيط سطحی زمين میباشد. نتايج حاصل از اين تحقيقات که به صورت نقشه های ژئوشيميايی ارائه می شوند نشاندهنده تفاوت در الگوی جغرافيايی پراکندگی عناصر سمی و ضروری ناشی از عوامل طبيعی زمين شناسی (ليتولوژی، کانه زايی…) و فرآيندهای آنتروپوژنيک (صنايع، معادن، کشاورزی و…) است. بنابراين میتوان گفت که نقشههای ژئوشيميايی ابزاری مناسب جهت شناسايی مناطق بالقوه خطرناک برای سلامت بوده و زمينه را برای انجام مطالعات تفصيلی فراهم میآورند.
اهداف مطالعات ژئوشيمي:
• مطالعه ژئوشيمي خاك و رسوب به منظور شناسايي كمي و كيفي عناصر و روند تاثير آنها بر سلامت
• مطالعه پراکندگي فلزات سنگين در خاک شهري
• مطالعه کمي عناصر ريز مغذي در نمونههاي خاک کشاورزي
• مطالعه آلودگيهاي ناشي از سموم و آفتکشهاي آلي در زمين هاي زراعي
• شناسايی نواحی آلوده به فلزات سنگين و عناصر سمی مضر در سلامت محيط زيستو جوامع حیاتی
• شناسايی نواحی فقير از عناصر مغذی ضروری برای سلامت موجودات زنده و محصولات زراعی
• تهيه اطلاعات کمی از مقادير طبيعی عناصر (سمی و ضروری) در مقياس کشوری
• کاربرد در تدوين استراتژی و استاندارد سازی کاربری اراضی توسط سازمان های دولتی مانند وزارت جهاد کشاورزی، سازمان محيط زيست و …
• استفاده از داده های ژئوشيميايی در اکتشاف و شناسايی ذخاير معدنی
• مدل سازی سيستم های زيست محيطی برای مديريت محيط زيست
مطالعات هیدروژئوشیمی
هدف از مطالعات هيدروژئوشيمي شناسایی ویژگی های منابع آب های زیرزمینی و سطحی، کلیه قنوات و چاه ها و چشمه های منطقه بوده که منتج از ساختار زمین شناسی منطقه مورد مطالعه میباشد. هيدروژئوشيمي تابع قوانين ژئوشيمي و آب است. آب هاي زيرزميني و سطحي هنگام عبور از سازندها زمين شناسي و ليتولوژي منطقه بر اثر واكنش هاي شيميايي مقادير مختلفي از عناصر شيميايي را در خود حل نموده و كميت و كيفيت اين مقادير تابع شرايط زمين شناسی، ليتولوژي و کانی شناسی و هیدورژئولوژی ميباشد. اهم وظايف گروه هيدروژئوشيمي در مطالعات زمينشناسي پزشكي به شرح زير مي باشد:
• تعيين نقاط آبي نمونهبرداري (آب هاي زيرزميني نظير چاه، چشمه، قنات و آبهاي سطحي نظير رودخانه، رواناب) كه با در نظر گرفتن شرايط اقليمي منطقه نمونهبرداري حداقل در يك سال آبي كه معادل دوبار حداكثر سطح آب زيرزميني و يك حداقل و يا دو بار حداقل سطح آب زيرزميني و يك حداكثر ميباشد.
• نمونهبرداري مطابق با روشها و شرايط نمونهبرداري استاندارد موجود.
• تعيين برخي از پارامترها نظير (EC، PH و …) در محل براي جلوگيري
